(HCMA4) - Trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc ta cho thấy, mỗi giai đoạn phát triển bền vững của dân tộc Việt Nam đều gắn liền với sự chấn hưng và phát huy sức mạnh văn hóa. Trong bối cảnh toàn cầu hóa sâu rộng, cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt và sự bùng nổ mạnh mẽ của khoa học-công nghệ, văn hóa trở thành yếu tố then chốt định hình bản lĩnh, năng lực thích ứng và sức cạnh tranh bền vững của quốc gia.
Nghị quyết số 80-NQ/TW xác lập tầm nhìn đến năm 2045: Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam xã hội chủ nghĩa, trong đó con người vừa là trung tâm, chủ thể, vừa là mục tiêu và động lực của phát triển; các giá trị văn hóa giữ vai trò nền tảng, chuẩn mực và thẩm thấu sâu rộng trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.
Trong tầm nhìn đó, Việt Nam được định vị là quốc gia phát triển, có thu nhập cao, sở hữu bản sắc văn hóa vững vàng; là điểm đến hấp dẫn của các sự kiện văn hóa-nghệ thuật tầm cỡ khu vực và quốc tế; đồng thời trở thành một trong những trung tâm công nghiệp văn hóa-sáng tạo năng động.
Những mục tiêu này được cụ thể hóa bằng hệ thống chỉ tiêu rõ ràng: Công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo phấn đấu đóng góp khoảng 9% GDP; hình thành 10 thương hiệu, liên hoan nghệ thuật, lễ hội văn hóa mang tầm vóc quốc tế; có thêm từ 8-10 di sản văn hóa được UNESCO ghi danh; đưa Việt Nam vào Top 3 ASEAN và Top 30 thế giới về Chỉ số sức mạnh mềm quốc gia cũng như giá trị xuất khẩu sản phẩm công nghiệp văn hóa.
Phân tích về tầm nhìn này, Giáo sư, Tiến sĩ Từ Thị Loan nhấn mạnh: Phát triển văn hóa đến năm 2045 không chỉ dành riêng cho lĩnh vực văn hóa, mà chính là tầm nhìn về mô hình phát triển Việt Nam hiện đại, bền vững, giàu bản sắc và có sức cạnh tranh toàn cầu, trong đó văn hóa giữ vai trò “trụ cột mềm”, “hệ điều tiết” với sức lan tỏa mạnh mẽ.
Theo đó, văn hóa không đứng bên lề hay đi sau kinh tế, mà phải đi trước, soi đường và thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, từ chính trị, kinh tế đến giáo dục, khoa học-công nghệ và đối ngoại. Văn hóa định hình phẩm giá con người, chuẩn mực đạo đức xã hội, tạo nền móng vững chắc cho phát triển nhanh và bền vững.
Một điểm nhấn quan trọng trong tầm nhìn 2045 được nêu trong Nghị quyết số 80-NQ/TW theo bà Từ Thị Loan là việc xác lập văn hóa như một lĩnh vực đóng góp ngày càng lớn cho GDP thông qua phát triển công nghiệp văn hóa, thị trường văn hóa và kinh tế sáng tạo. Như vậy văn hóa không chỉ được bảo tồn, mà còn được chuyển hóa thành giá trị kinh tế, thành thương hiệu quốc gia, thành công cụ hữu hiệu của ngoại giao văn hóa và quảng bá hình ảnh đất nước.
Xuyên suốt toàn bộ hệ thống chỉ tiêu, nhiệm vụ và giải pháp của Nghị quyết số 80-NQ/TW là triết lý phát triển lấy con người làm trung tâm, chủ thể, mục tiêu và động lực. Đến năm 2045, nhiệm vụ cốt lõi được xác định là xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện về trí tuệ, đạo đức, thể chất, thẩm mỹ và năng lực sáng tạo.
Đây chính là nền tảng để hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao, xây dựng xã hội học tập, xã hội sáng tạo - những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia trong dài hạn. Nghị quyết đặc biệt nhấn mạnh vai trò của việc xây dựng và lan tỏa hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam.
Giáo sư, Tiến sĩ Từ Thị Loan cho rằng: “Nghị quyết số 80-NQ/TW đã tạo ra một khung tham chiếu khoa học và chính trị quan trọng để tiếp tục làm sâu sắc nội hàm hệ giá trị quốc gia. Những giá trị cốt lõi như ‘hòa bình, thống nhất, độc lập, hạnh phúc’ được đặt trong mối quan hệ biện chứng với các mục tiêu ‘dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh’, tạo nên một hệ giá trị thống nhất và xuyên suốt”.
Đặc biệt, trong bối cảnh xã hội hiện đại với nhiều biến động về cấu trúc gia đình và sự xâm nhập mạnh mẽ của các luồng văn hóa ngoại lai, việc xây dựng mô hình gia đình Việt Nam hiện đại, tiến bộ, hạnh phúc và văn minh được xem là một “pháo đài mềm” bảo vệ bản sắc và bồi đắp nhân cách con người Việt Nam. Đây là sự kết hợp hài hòa giữa các giá trị truyền thống và hiện đại, tạo nên bản lĩnh và sức đề kháng văn hóa trong quá trình hội nhập.
Với góc nhìn này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn cho rằng, những con số trong Nghị quyết không chỉ để “đặt mục tiêu”, mà nhằm định hình một triết lý phát triển: Việt Nam không chỉ mạnh về kinh tế mà còn phải mạnh về văn hóa; không chỉ có tăng trưởng mà phải có ảnh hưởng; không chỉ hội nhập mà phải có bản lĩnh và vị thế.
Theo ông, Nghị quyết số 80-NQ/TW đã xác lập một hệ trục phát triển mới, trong đó văn hóa và con người trở thành trụ cột, động lực và hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững. Đây chính là nền tảng quan trọng để Việt Nam gia tăng sức mạnh mềm quốc gia, nâng cao khả năng lan tỏa giá trị và ảnh hưởng tích cực trong khu vực và trên thế giới.
Phát biểu chỉ đạo tại Lễ kỷ niệm 80 năm Ngày thành lập ngành văn hóa, thể thao và du lịch, Tổng Bí thư Tô Lâm đã khái quát sâu sắc vai trò xuyên suốt của văn hóa trong tiến trình phát triển dân tộc:
“80 năm - một chặng đường đầy cảm xúc, đầy khó khăn, gian khổ, hy sinh nhưng rất đỗi vinh quang, đã thể hiện những khát vọng vươn lên của một dân tộc luôn biết lấy văn hóa làm nền tảng tinh thần, làm sức mạnh nội sinh, làm ngọn đuốc soi đường cho mọi thắng lợi”.
Theo Bộ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Văn Hùng, tư tưởng chỉ đạo đó chính là điểm tựa lý luận và thực tiễn quan trọng để Nghị quyết số 80-NQ/TW ra đời, đánh dấu bước chuyển từ nhận thức chiến lược về văn hóa sang yêu cầu hành động cụ thể, có lộ trình và trách nhiệm rõ ràng. Nghị quyết xác lập yêu cầu xuyên suốt: Văn hóa phải gắn chặt với đời sống chính trị, kinh tế, xã hội; phải thẩm thấu vào từng quyết sách, từng công trình, từng không gian sống; hiện diện trong nếp nghĩ, cách làm, lối ứng xử và phẩm chất của con người Việt Nam thời kỳ mới.
Theo nhiều chuyên gia, điểm làm nên sự khác biệt nổi bật của Nghị quyết số 80-NQ/TW so với những Nghị quyết về văn hóa trước đây chính là tính cụ thể, khả thi và hướng mạnh về cơ sở, thể hiện quyết tâm đưa tầm nhìn văn hóa đến năm 2045 trở thành những chuyển biến thực chất trong đời sống xã hội. Không chỉ dừng ở các định hướng mang tính nguyên tắc, Nghị quyết đã xác định rõ những việc cần làm, những cơ chế cần đổi mới và những chủ thể chịu trách nhiệm thực thi.
Từ góc nhìn chuyên môn, soạn giả, nhà báo Mai Văn Lạng - Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn nghệ thuật biểu diễn truyền thống Việt Nam cho rằng, lần đầu tiên một nghị quyết về văn hóa được thiết kế theo cách để người làm văn hóa, văn nghệ sĩ và cộng đồng cơ sở có thể dễ dàng tiếp cận và triển khai. Trung ương yêu cầu Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cụ thể hóa từng nhiệm vụ, từ bảo tồn nghệ thuật truyền thống thông qua giáo dục học đường đến việc giao trách nhiệm xã hội gắn với chế độ đãi ngộ phù hợp cho nghệ nhân, nghệ sĩ. “Nghị quyết nêu rất rõ từng việc, từng khâu, thể hiện tính minh bạch và khả năng đi vào cuộc sống”, ông nhận định.
Bên cạnh đó, chủ trương phân cấp, phân quyền mạnh mẽ trong quản lý văn hóa cũng được thể hiện rõ. Việc trao quyền chủ động hơn cho chính quyền địa phương trong quản lý di sản, tổ chức các hoạt động văn hóa-nghệ thuật được kỳ vọng sẽ tháo gỡ những “nút thắt” tồn tại lâu nay, giúp văn hóa thực sự trở về với cộng đồng - nơi sản sinh và nuôi dưỡng các giá trị văn hóa sống.
Ở góc độ quản lý và tổ chức hoạt động nghệ thuật, nghệ sĩ Tống Toàn Thắng - Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam cho rằng, Nghị quyết số 80-NQ/TW không chỉ tạo động lực thúc đẩy sáng tạo, mà còn đặt ra yêu cầu rõ ràng, đòi hỏi các cơ quan, đơn vị và nghệ sĩ phải có những sản phẩm cụ thể nhằm lan tỏa giá trị văn hóa Việt Nam tới Nhân dân trong nước và bạn bè quốc tế. Đây cũng là cơ hội để xây dựng các chương trình dài hơi, có chiến lược, thay cho cách làm manh mún, thời vụ.
Bước sang năm 2026 - năm đầu tiên triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, đồng thời là năm đầu thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW (ngày 7/1/2026) của Bộ Chính trị “Về phát triển văn hóa Việt Nam”, Bộ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Văn Hùng cho rằng "Để Nghị quyết số 80-NQ/TW thực sự đi vào cuộc sống, với vai trò là cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xác định phương châm “Nhận thức đúng để hành động đẹp”, tiếp tục nghiên cứu, nâng cao nhận thức để tham mưu cho các cấp ủy, chính quyền phát triển văn hóa ngang tầm với chính trị, kinh tế và xã hội.
Song song với đó, cần kịp thời thể chế hóa các nghị quyết, kết luận của Đảng về văn hóa, hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộ, khả thi, dễ thực hiện, tương thích với các Nghị quyết trụ cột mà Bộ Chính trị ban hành trong thời gian qua; đặc biệt trong bối cảnh phát triển văn hóa số, kinh tế số, công dân số, phân cấp và phân quyền cho các địa phương. Rà soát, khơi thông các "điểm nghẽn", "nút thắt" và khoảng trống pháp lý, nhất là trong các lĩnh vực của nghệ thuật biểu diễn, văn học, cũng như một số ngành công nghiệp văn hóa… để tham mưu điều chỉnh, bổ sung, sửa đổi, tạo cơ chế khai thác, kiến tạo và phát huy tối đa nguồn lực cho phát triển văn hóa.
Theo Bộ trưởng Nguyễn Văn Hùng, để hiện thực hóa mục tiêu chấn hưng văn hóa ngay từ năm 2026, Bộ cần tập trung vào 3 nhóm đột phá chính:
Đột phá về thể chế và tiêu chí: Triển khai quyết liệt Bộ tiêu chí quốc gia về phát triển văn hóa toàn diện các cấp giai đoạn 2025-2030. Đây là thước đo cụ thể để các địa phương không chỉ hô hào mà phải thực hiện bằng những con số, chỉ tiêu định lượng trong việc xây dựng đời sống văn hóa cơ sở. Đồng thời, việc vận hành Quy định về phân bổ vốn ngân sách trung ương sẽ bảo đảm nguồn lực được khơi thông đến đúng những nơi cần thiết.
Đột phá về con người ở cơ sở: Bộ ưu tiên củng cố, bồi dưỡng và nâng cao chất lượng đội ngũ công chức làm văn hóa cấp xã. Trong mô hình chính quyền địa phương mới, đây chính là những người trực tiếp giữ “lửa” văn hóa, đưa các chính sách từ Trung ương thấm vào đời sống hằng ngày của người dân.
Đột phá về mô hình “Đi lên từ di sản”: Bộ sẽ khuyến khích các địa phương phát triển theo hướng bảo tồn gắn liền với sinh kế. Khi di sản trở thành nguồn lực tạo ra việc làm, làng quê đổi thay và đời sống người dân được nâng cao, văn hóa sẽ tự thân được bảo vệ và phát huy một cách bền vững nhất mà không cần các mệnh lệnh hành chính khiên cưỡng.
“Việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa cần được đặt ở vị trí trung tâm, để ‘di sản trở thành tài sản, sản phẩm hàng hóa đặc biệt’ mang lại giá trị thiết thực cho phát triển kinh tế-xã hội. Đẩy mạnh số hóa di sản, phục dựng và tổ chức tốt các lễ hội truyền thống, gắn kết hiệu quả giữa di sản và du lịch, đồng thời hoàn thiện hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận, ghi danh các di sản văn hóa”- Bộ trưởng Nguyễn Văn Hùng khẳng định.
Bên cạnh đó cần triển khai đồng bộ các chiến lược, sáng kiến, giải pháp đột phá để thúc đẩy các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam phát triển. Tăng cường kết nối, gia tăng giá trị sản phẩm, chuyển hóa các giá trị văn hóa thành sức mạnh mềm quốc gia. Rà soát, hoàn thiện pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan, các cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển ngành công nghiệp văn hóa, bao gồm thuế, đất đai, tiếp cận tín dụng. Đồng thời, đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ-kỹ thuật số trong phát triển các ngành…
Sáng tạo nghệ thuật không chỉ nhằm thỏa mãn nhu cầu thẩm mỹ, mà còn là hành động vun đắp tâm hồn Việt và lan tỏa bản sắc Việt ra thế giới… Từ tầm nhìn đến hành động, Nghị quyết số 80-NQ/TW đang từng bước xác lập một hệ trục phát triển mới, trong đó văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là động lực, nguồn lực và sức mạnh mềm của quốc gia. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn nhận định, “Nghị quyết số 80-NQ/TW chính là một tuyên ngôn phát triển: Đi nhanh nhưng phải đi đúng, đi xa nhưng phải giữ được mình, đi tới tương lai nhưng không rời bỏ cội nguồn”.
Một quốc gia muốn hùng cường cần tăng trưởng; nhưng một dân tộc muốn trường tồn cần một nền tảng văn hóa bền vững. Khi tầm nhìn đến năm 2045 được chuyển hóa thành những hành động cụ thể, đồng bộ và bền bỉ, văn hóa Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành sức mạnh nội sinh, nâng cao tầm vóc dân tộc và khẳng định vững chắc vị thế Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới.
----------